Kapıyı kilitledim mi diye şüphe duyanlar dikkat! Yalnız değilsiniz, işte nedeni...

Evden çıkarken kapıyı kilitlemek, ışıkları kapatmak veya ocağı kontrol etmek birçok kişinin her gün yaptığı rutinler arasında yer alıyor. Ancak sokağın köşesine gelindiğinde zihinde beliren "Kapıyı kilitledim mi?" sorusu, kişiyi geri dönmeye zorlayabiliyor. Psikoloji uzmanları, bu durumun sanıldığı gibi basit bir unutkanlık olmadığını, beynin otomatikleşen davranışları farklı şekilde işlemesinden kaynaklanabileceğini belirtiyor.

BEYİN RUTİN DAVRANIŞLARI "OTOMATİK PİLOTTA" GERÇEKLEŞTİRİYOR

Uzmanlara göre kapıyı kilitlemek gibi her gün tekrar edilen davranışlar zamanla bilinçli dikkat gerektirmeyen rutinlere dönüşüyor. Beyin bu işlemleri otomatik olarak gerçekleştirirken dikkat çoğu zaman işe yetişmeye, günün planına ya da telefondaki bildirimlere yöneliyor.

Bu nedenle kişi aslında kapıyı kilitlemiş olsa bile, birkaç dakika sonra o anı ayrıntılarıyla hatırlamakta zorlanabiliyor. Ortaya çıkan belirsizlik ise "Ya kilitlemediysem?" düşüncesini tetikleyebiliyor.

Bu durum, hafızanın tamamen silinmesinden değil, olayın yeterince güçlü şekilde kodlanmamasından kaynaklanıyor.

NEDEN GERİ DÖNÜP TEKRAR KONTROL ETMEK İSTİYORUZ?

Kapıya dönüp yeniden kontrol etmek ilk anda rahatlatıcı görünse de uzmanlar bunun uzun vadede tam tersi etki oluşturabileceğine dikkat çekiyor.

Araştırmalar, aynı davranışın sürekli kontrol edilmesinin kişinin hafızasına duyduğu güveni azaltabildiğini gösteriyor. Bir süre sonra kişi kapıyı kontrol etmiş olsa bile "Gerçekten kilitledim mi?" sorusunu yeniden sormaya başlayabiliyor.

Bu durum zamanla bir kısır döngü oluşturabiliyor. Kontrol ettikçe rahatlama kısa sürüyor, ardından şüphe yeniden ortaya çıkıyor.

KAYGI ARTTIKÇA BU DÜŞÜNCE DAHA SIK GÖRÜLEBİLİYOR

Yoğun iş temposu, sınav stresi, maddi sorunlar veya önemli yaşam değişiklikleri sırasında beynin belirsizliklere karşı toleransı azalabiliyor.

Bu nedenle kaygı seviyesi yükseldiğinde;

• "Ya kapıyı açık bıraktıysam?"
• "Ya ocağı kapatmadıysam?"
• "Ya ütünün fişi prizde kaldıysa?"

gibi düşünceler daha sık ortaya çıkabiliyor.

Uzmanlar, bu tür düşüncelerin tek başına psikiyatrik bir hastalık anlamına gelmediğini vurguluyor.

HER KONTROL ETME DAVRANIŞI OKB BELİRTİSİ DEĞİLDİR

Ara sıra kapıyı yeniden kontrol etmek oldukça yaygın kabul edilen bir davranış.

Ancak kapıyı defalarca kontrol etmek, evden çıkamamak, kontrol ettikten saniyeler sonra yeniden şüphe duymak, işe veya okula geç kalacak kadar bu davranışı sürdürmek gibi durumlar, Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) açısından değerlendirilmesi gereken belirtiler arasında yer alabiliyor.

Uzmanlar, OKB tanısının yalnızca bu düşünceye bakılarak konulamayacağını; belirtilerin süresi, sıklığı ve günlük yaşam üzerindeki etkisinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ifade ediyor.

BEYİN ÖNEMLİ GÖRDÜĞÜ BİLGİLERİ DAHA GÜÇLÜ KAYDEDİYOR

Nörobilim araştırmalarına göre beyin, duygusal veya dikkat gerektiren olayları rutin davranışlara göre çok daha güçlü hafızaya kaydediyor. Bu nedenle sıradan günlük işler, dikkat başka bir noktadaysa uzun süreli hafızada ayrıntılı iz bırakmayabiliyor. Uzmanlar buna "otomatik işlemleme" mekanizması adını veriyor.

KAPIYI KİLİTLEDİĞİNİZİ HATIRLAMAK İÇİN NELER YAPABİLİRSİNİZ?

Uzmanların önerilerine göre küçük alışkanlık değişiklikleri bu tür şüpheleri azaltabiliyor.

Bunlardan bazıları şöyle:

• Kapıyı kilitlerken dikkatinizi yalnızca o ana vermek.
• Anahtarı çevirirken içinizden "Kapıyı kilitledim." diye söylemek.
• Aynı anda telefonla ilgilenmemek.
• Acele etmeden kapıyı kilitlemek.
• Uyku düzenine dikkat etmek ve stres yönetimini ihmal etmemek.

Bu yöntemler beynin o anı daha güçlü kodlamasına yardımcı olabiliyor.

DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN DURUMLAR

Uzmanlara göre kontrol etme davranışı gün içinde uzun zaman alıyor, yoğun kaygıya neden oluyor veya sosyal yaşamı ve iş hayatını etkilemeye başlıyorsa profesyonel destek alınması önem taşıyor.

Özellikle bilişsel davranışçı terapi (BDT) ile maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) yöntemleri, kontrol etme davranışlarının azaltılmasında en etkili psikoterapi yaklaşımları arasında gösteriliyor.

Kısacası, evden çıktıktan sonra akla gelen "Kapıyı kilitledim mi?" sorusu çoğu zaman unutkanlıktan çok beynin rutinleri işleme biçimiyle ilişkili olabiliyor. Ancak bu düşünce yaşam kalitesini düşürecek düzeye ulaştığında ihmal edilmemesi ve bir ruh sağlığı uzmanına danışılması öneriliyor.