Cumhuriyet’in ilanından önce Ankara’da yaşananlar: Atatürk’ün tarihi kararı nasıl şekillendi?

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanı, yalnızca 29 Ekim 1923 günü Meclis’te yapılan oylamadan ibaret değildi. Yeni hükümetin kurulamamasıyla derinleşen siyasi kriz, Mustafa Kemal Atatürk’ün yakın çalışma arkadaşlarıyla yürüttüğü görüşmeler ve anayasa değişikliği hazırlıkları, Cumhuriyet’in ilanına giden sürecin önemli dönüm noktalarını oluşturdu.

MECLİS’TEKİ HÜKÜMET KRİZİ SÜRECİ HIZLANDIRDI

23 Nisan 1920’de açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde hükümet üyeleri ayrı ayrı seçiliyordu. Meclis hükümeti sisteminde bakanların tek tek belirlenmesi, zamanla hükümetin kurulmasını ve çalışmaların uyum içinde yürütülmesini zorlaştıran sorunlardan biri haline geldi.

Ekim 1923’ün son günlerinde yaşanan gelişmeler, bu sorunları daha görünür hale getirdi. Ali Fethi Okyar’ın İçişleri Bakanlığı görevinden ayrılması ve Ali Fuat Cebesoy’un Meclis İkinci Başkanlığı görevinden istifa etmesinin ardından siyasi dengeler değişti.

Mustafa Kemal Paşa’nın önerisiyle hükümet 27 Ekim’de istifa etti. Ancak yeni hükümetin oluşturulması için yapılan girişimlerde uzlaşma sağlanamadı. Yaşanan tıkanıklık, mevcut yönetim sisteminin değiştirilmesi tartışmalarını da beraberinde getirdi.

ÇANKAYA KÖŞKÜ’NDE TARİHİ AKŞAM

28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarıyla Çankaya Köşkü’nde bir araya geldi. İsmet İnönü, Kâzım Özalp, Ali Fethi Okyar ve dönemin diğer önemli isimlerinin de bulunduğu akşam yemeği, Cumhuriyet’in ilanına giden sürecin en çok hatırlanan anlarından biri oldu.

Mustafa Kemal Paşa, daha sonra Nutuk’ta da anlattığı üzere, arkadaşlarına “Yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz” diyerek kararını açıkladı.

Yemekten sonra konukların ayrılmasıyla İsmet Paşa Çankaya’da kaldı. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet İnönü, gece boyunca anayasa değişikliği üzerinde çalıştı. Hazırlanan düzenleme, devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olarak belirlenmesini ve hükümetin kuruluş yönteminin değiştirilmesini öngörüyordu.

BİR SAATLİK SÜRE İSTEDİ, ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİ HAZIRLANDI

29 Ekim 1923 sabahında Halk Fırkası Meclis Grubu, hükümet krizine çözüm bulmak amacıyla yeniden toplandı. Yeni bir hükümet üzerinde uzlaşma sağlanamaması üzerine Mustafa Kemal Paşa’dan sorunun çözümü için görüş bildirmesi istendi.

Mustafa Kemal Paşa, hazırlıklarını tamamlamak üzere kendisinden bir saat süre verilmesini istedi. Ardından anayasa değişikliği teklifi Meclis gündemine taşındı.

Teklifin temelinde, 1921 Anayasası’nın birinci maddesine devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğunu belirten hükmün eklenmesi bulunuyordu. Böylece hükümet krizinin aşılması için yalnızca yeni isimlerin belirlenmesi değil, yönetim sisteminin değiştirilmesi de gündeme geldi.

CUMHURİYET SAAT 20.30’DA İLAN EDİLDİ

29 Ekim 1923 akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yapılan görüşmelerin ardından anayasa değişikliği kabul edildi. Saat 20.30’da gerçekleştirilen oylamada, toplantıya katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi.

Aynı akşam yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Meclis’te yükselen “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri, yeni yönetim biçiminin kabulünü simgeleyen tarihi anlardan biri olarak kayıtlara geçti.

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte devlet yönetiminde yeni bir dönem başladı. Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçişin önü açılırken, hükümetin kuruluş yöntemi de yeniden düzenlendi.