Avrupa'nın plastik atığı Türkiye'ye akmaya devam ediyor: 2021'deki yasak neden kısa sürmüştü?

Avrupa Birliği'nin Türkiye'ye plastik atık göndermeye devam etmesi, atık yönetimine dair çevresel kaygılar nedeniyle yeniden gündeme geldi. POLITICO'nun haberine göre AB Komisyonu, Türkiye'de tespit edilen sorunlara karşın sevkiyatların durdurulması yönünde bir adım atmadı.

KOMİSYONUN RAPORUNDA HANGİ SORUNLAR ÖNE ÇIKTI?

AB Komisyonu'nun değerlendirmesinde, Türkiye'nin AB kaynaklı atıkları nasıl işlediğine dair bilgi eksiklikleri, çevre mevzuatının uygulanması ve denetimindeki belirsizlikler ile karar alma süreçlerine ilgili tarafların yeterince dahil edilmemesi sorunlu alanlar arasında sayıldı.

Komisyonla görüşen bazı paydaşlar, Türkiye'deki plastik atıkların yalnızca yaklaşık yüzde 10'unun geri dönüştürüldüğünü iddia etti. Atıkların büyük bölümünün depolama sahalarına gönderildiği, düzgün işlenmediği ya da doğaya karıştığı yönündeki iddialar da değerlendirmeye yansıdı.

TÜRKİYE, AB'NİN GÖZDE ATIK ROTALARINDAN BİRİ

Türkiye, uzun süredir Avrupa'dan gönderilen plastik atıklar için öncelikli ülkeler arasında yer alıyor. Geçtiğimiz yıl AB'den Türkiye'ye yaklaşık 510 bin ton plastik atık ulaştı; bu rakam POLITICO'nun hesaplamasına göre 500 mililitrelik yaklaşık 25 milyar plastik şişeye denk geliyor.

Türkiye'nin aldığı bu miktar, AB'nin OECD ülkelerine yaptığı toplam plastik atık ihracatının yaklaşık yüzde 70'ini oluştururken, AB'nin genel plastik atık ihracatı içindeki payı yüzde 36'da kaldı.

Bu tablo, Çin'in 2018 yılında plastik atık ithalatına ciddi sınırlamalar getirmesinin ardından iyice belirginleşti. Çin'in yanı sıra Malezya, Vietnam ve Tayland'ın da ithalatı kısıtlamasıyla Avrupa kaynaklı plastik atıkların en önemli güzergâhlarından biri haline geldi.

Greenpeace verilerine göre Türkiye, 2020 yılında AB ülkeleri ve İngiltere'den toplam 660 bin ton civarında plastik atık kabul etti. Aynı yıl yalnızca İngiltere'den Türkiye'ye 209 bin tonun üzerinde plastik atık gönderildi.

2021'DEKİ İTHALAT YASAĞI NEDEN KISA SÜRDÜ?

Türkiye'nin plastik atık ithalatı, özellikle Adana'da Avrupa'dan gelen atıkların yakıldığına ve çevreye terk edildiğine dair görüntülerin ortaya çıkmasıyla 2021 yılında yoğun tartışmalara sahne olmuştu.

O dönemki Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Mayıs 2021'de plastik atık ithalatının büyük kısmını oluşturan etilen polimer grubu atıklara yasak getirdi. Ancak bu uygulama kısa süre içinde kaldırıldı. Greenpeace ise o dönemde Türkiye'nin yüksek hacimli plastik atığı denetleyecek yeterli kapasiteye sahip olmadığını savunmuştu.

AB'NİN YENİ SİSTEMİ NE GETİRİYOR?

AB'nin yeni Atık Sevkiyatı Tüzüğü, plastik atıkların üçüncü ülkelere gönderilmesinde daha sıkı kurallar öngörüyor. 21 Mayıs 2026 itibarıyla AB dışına yapılan plastik atık sevkiyatlarında önceden bilgilendirme ve onay zorunluluğu yürürlüğe girdi. 21 Mayıs 2027'den itibaren ise atığı kabul eden tesislerin çevreye uygun şekilde çalıştığını bağımsız denetimlerle kanıtlaması gerekecek.

Türkiye'nin OECD üyesi olması nedeniyle, 21 Kasım 2026'da yürürlüğe girecek OECD üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihracatı yasağı Türkiye'yi kapsamıyor. Buna karşın Komisyon, OECD ülkelerine yapılan sevkiyatları –özellikle plastik atıklar özelinde– yakından izleyecek. Çevresel zarar riskinin ortaya çıkması ya da atıkların sürdürülebilir biçimde yönetilmediğinin tespit edilmesi durumunda sevkiyatların askıya alınması mümkün olacak.

KOMİSYON İLE ÇEVRE ÖRGÜTLERİ ARASINDA GÖRÜŞ AYRILIĞI

AB Komisyonu'nun değerlendirmesi, çevre örgütlerinden de tepki topladı. Environmental Investigation Agency ve Rethink Plastic ittifakından Lauren Weir, POLITICO'ya yaptığı açıklamada, Komisyonun kendi tespitleriyle sevkiyatların devamına izin verme kararı arasında çelişki bulunduğunu ifade etti.

Çukurova Üniversitesi'nden çevre araştırmacısı Sedat Gündoğdu da Türkiye'deki atıkların çevreye uygun biçimde yönetildiğine ilişkin yeterli kanıt bulunması gerektiğini vurgulayarak plastik atık sevkiyatlarının durdurulmasını savundu.

Komisyon ise Türkiye'nin atık yönetimi alanındaki yasal düzenlemelerini güçlendirdiğini ve mevzuatın genel hatlarıyla uluslararası ve AB kurallarıyla uyumlu olduğunu belirtti. Yine de giderilmesi gereken eksikliklerin bulunduğunun altını çizdi.

AB Komisyonu, Türkiye'deki gelişmeleri izlemeye devam edeceğini ve ülkenin plastik atık yönetimi konusundaki durumunu 2028 yılından önce yeniden değerlendireceğini duyurdu.