BM'den gıda fiyatları için kritik uyarı: Ekmek, pirinç ve şekere zam baskısı

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), iklim koşulları, savaşlar nedeniyle aksayan ticaret güzergâhları ve yükselen taşımacılık maliyetlerinin küresel gıda piyasalarında yeni fiyat baskısı oluşturabileceğine dikkat çekti. Kurumun değerlendirmelerine göre, temel gıda ürünlerindeki maliyet artışlarının 2027 yılı boyunca etkisini sürdürmesi riski bulunuyor.

Pirinç, buğday, ekmek ve şeker gibi temel ürünlerde yaşanan fiyat hareketleri, özellikle düşük gelirli hanelerin bütçeleri açısından endişe yaratıyor. Enerji ve gübre maliyetlerindeki yükselişin yanı sıra tarımsal üretimde yaşanabilecek aksaklıklar da fiyat görünümünü etkileyen unsurlar arasında yer alıyor.

GIDA FİYATLARINI YÜKSELTEN ÜÇ TEMEL RİSK

Küresel gıda piyasalarındaki fiyat baskısının arkasında üç önemli etken bulunuyor:

Ticaret ve sevkiyat sorunları: Karadeniz'deki tahıl sevkiyatlarında yaşanan aksaklıklar ile Hürmüz Boğazı çevresindeki enerji ve gübre tedarikine ilişkin riskler, maliyetleri artırabiliyor.
Kuraklık ve iklim koşulları: El Niño kaynaklı olumsuz hava koşullarının bazı üretim bölgelerinde verimi düşürmesi ve tarımsal maliyetleri yükseltmesi bekleniyor.
Maliyetlerin gecikmeli yansıması: Üretici ve tedarikçilerin daha önce yaptıkları sözleşmeler nedeniyle artan maliyetler tüketici fiyatlarına hemen yansımayabiliyor. Bu durum, önümüzdeki aylarda yeni fiyat artışları görülmesi riskini beraberinde getiriyor.

FAO Başekonomisti Maximo Torero'nun 19 Ekim'de yayımlanan değerlendirmesinde de enerji ve taşımacılık maliyetleriyle tarımsal üretimdeki sorunların fiyatlar üzerindeki etkisine dikkat çekildi.

PİRİNÇ, EKMEK VE ŞEKER FİYATLARINDA DİKKAT ÇEKEN ARTIŞLAR

Küresel fiyat baskısı, farklı ülkelerde temel gıda ürünlerine yansımaya başladı. Özellikle Asya, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'da gıda maliyetlerindeki artışın hane bütçelerini zorladığı belirtiliyor.

Ülke bazındaki gelişmeler ise şöyle:

Endonezya: Pirincin perakende kilogram fiyatı eylül ayında 15 bin 769 rupiye çıkarak rekor seviyeye ulaştı. Ülkede 2027'de yaşanabilecek kuraklığın üretimi daha da azaltabileceği endişesi bulunuyor.
Mısır: Devlet sübvansiyonu kapsamı dışında kalan büyük ekmeğin fiyatı temmuzdaki 4 Mısır poundundan 5 pounda yükseldi. Böylece fiyat birkaç ayda yüzde 25 arttı.
Hindistan: Şeker, soğan ve bakliyat fiyatlarında eylül ayında bir önceki aya göre yüzde 10'u aşan artışlar kaydedildi. Zayıf muson yağışlarının şeker arzına etkisi nedeniyle yönetim, 16 Ekim'de 2026-2027 dönemi için şeker kamışı suyu, şurubu ve melastan üretilen etanolün satın alınmasını durdurma kararı aldı.

KÜRESEL GIDA FİYAT ENDEKSİ YÜKSELİŞİNİ SÜRDÜRDÜ

FAO'nun 2 Ekim'de açıkladığı verilere göre, küresel gıda fiyat endeksi eylül ayında 136 puana ulaştı. Endeks, aylık bazda yüzde 1,5, yıllık bazda ise yüzde 5,8 yükselerek Kasım 2022'den bu yana en yüksek seviyesine çıktı.

Buna rağmen endeks, Mart 2022'de kaydedilen tarihî zirvenin yüzde 15,1 altında bulunuyor.

Eylül ayında ürün gruplarındaki değişimler de dikkat çekti:

Tahıllar: Fiyat endeksi yüzde 5,1 yükseldi. Uluslararası buğday fiyatları yüzde 6,3 artarak Ağustos 2023'ten bu yana en yüksek seviyesine çıktı. Mısır fiyatları da yüzde 5,6 arttı.
Şeker: Fiyat endeksi aylık bazda yüzde 6,1 yükseldi.
Bitkisel yağlar: Fiyat endeksi yüzde 0,9 artış gösterdi.

Bu veriler, küresel gıda piyasalarında özellikle tahıl ve şeker fiyatlarındaki hareketliliğin belirginleştiğini ortaya koydu.

NAKLİYE MALİYETLERİ VE AZALAN STOKLAR BASKIYI ARTIRIYOR

Dünya Bankası'nın eylül sonunda güncellediği gıda güvenliği verilerine göre, incelenen 150 ülkenin yüzde 22'sinde gıda fiyatları genel enflasyondan daha hızlı arttı. Önceki dönemde yüzde 14 olan bu oran, gıda enflasyonunun daha geniş bir alana yayıldığına işaret ediyor.

Uluslararası taşımacılık güzergâhlarında navlun maliyetlerinin yaklaşık yüzde 50 yükselmesi de tedarik zincirindeki baskıyı artıran unsurlar arasında gösteriliyor.

Hammadde alımlarının 3 ila 6 aylık sözleşmelerle yapılması, maliyet değişimlerinin tüketici fiyatlarına gecikmeli yansımasına neden olabiliyor. Öte yandan önceki dönemlerdeki güçlü hasatlarla oluşturulan tahıl stoklarının fiyat artışlarını sınırlayıcı etkisinin zayıflaması da riskleri artırıyor.

TÜRKİYE'DE MARKET FİYATLARI NASIL ETKİLENEBİLİR?

Küresel piyasalardaki gelişmeler, ithal tarımsal girdilerin maliyetine bağlı olarak Türkiye açısından da önem taşıyor. Buğday, mısır, şeker ve bitkisel yağ fiyatlarındaki yükseliş, üretim ve tedarik giderlerini artırma potansiyeli taşıyor.

Ancak uluslararası piyasalardaki fiyat artışlarının Türkiye'deki market raflarına ne ölçüde yansıyacağı henüz kesin değil. Yurt içindeki hasat miktarı, döviz kuru, stok durumu ve dış ticaret politikaları, fiyatların seyrinde belirleyici olacak.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın 6 Ekim tarihli eylül fiyat gelişmeleri raporunda, olumlu arz koşullarının etkisiyle taze meyve ve sebze fiyatlarının gerilediği, işlenmiş gıdalardaki aylık fiyat artışının ise yavaşladığı belirtilmişti.

GIDA FİYATLARINDA GÖZLER 2027'YE ÇEVRİLDİ

Önümüzdeki dönemde küresel gıda fiyatlarının nasıl şekilleneceğinde hava koşulları, enerji ve nakliye maliyetleri ile ihracatçı ülkelerin alacağı kararlar etkili olacak.

El Niño'nun tarımsal üretim üzerindeki etkisinin büyümesi, ticaret güzergâhlarındaki aksaklıkların sürmesi veya girdi maliyetlerinin yükselmesi durumunda fiyat baskısı devam edebilir. Bununla birlikte, küresel gelişmelerin Türkiye'deki tüketici fiyatlarına etkisi iç piyasa koşullarına bağlı olarak farklılaşabilir.